ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΑΠΟ ΛΟΙΜΩΞΗ ΤΟΥ ΑΝΩ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΕ ΑΘΛΗΤΕΣ: ΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΨΗ

David. C. Nieman, DrPH, FACSM

 

Υπάρχει μια κοινή αντίληψη μεταξύ των κορυφαίων αθλητών και των προπονητών τους  οτι η έντονη καταπόνηση μειώνει τους μηχανισμούς άμυνας και προδιαθέτει για λοιμώξεις του άνω αναπνευστικού. Πολλοί κορυφαίοι αθλητές, όπως και οι Sebastian Coe, Uta Pippig, Liz McColgan,

Michelle Akers-Stahl, Alberto Salazar  και Steve Spence έχουν αναφέρει χρονικά διαστήματα με λοιμώξεις που τους επηρέασαν στους αγώνες και στην προπόνηση.

 

Αφ ετέρου, υπάρχει η κοινή αντίληψη οτι η τακτική άσκηση συνεπάγεται αντίσταση στις λοιμώξεις. Για παράδειγμα, μια έρευνα μεταξύ των συνδρομητών του Runner’s World το 1989, αποκάλυψε οτι το 61% από 700 δρομείς ανέφεραν λιγότερα κρυολογήματα από την έναρξη των προπονήσεων, ενώ μόνο 4% είχαν περισσότερα. Μια έρευνα σε 750 κορυφαίους αθλητές  (ηλικίας από 40 έως 81) έδειξε οτι το 76% θεωρούσαν τους εαυτούς τους λιγότερο ευάλωτους σε ιογενείς ασθένειες από τους καθιστικού τρόπου ζωής συνομηλίκους τους. Μεταξύ 170 μη κορυφαίων μαραθωνοδρόμων (με μέσο όρο προσωπικού χρόνου 3ώρες και 25΄) που προπονούνταν και έπαιρναν μέρος στον μαραθώνιο για ένα μέσο όρο 12 ετών, το 90% ανέφεραν οτι συμφωνούσαν πλήρως ή κατά το μεγαλύτερο μέρος οτι ‘σπανίως αρρώσταιναν’.

 

Το Εθνικό Κέντρο Στατιστικής αναφέρει οτι οι οξείες αναπνευστικές λοιμώξεις (κυρίως το κοινό κρυολόγημα και η γρίππη) εμφανίζονται κατά ένα 90% στις οικογένειες, επιφέροντας σημαντική νοσηρότητα και οικονομικό κόστος στις οικογένειες. Το κοινό κρυολόγημα είναι μάλλον η συχνότερη ανθρώπινη ασθένεια παγκοσμίως. Περισσότεροι από 200 διαφορετικοί ιοί το προκαλούν ενώ οι ρινοιοί και οι ‘coronaviruses’ ευθύνονται για το 25% έως  60% των περιπτώσεων.Οι ρινοιοί

συχνά προσβάλλουν κατά την άνοιξη και το φθινόπωρο, ενώ οι δεύτεροι κατά τον χειμώνα. Ο μέσος ενήλικας έχει δυο ή τρείς μολύνσεις ετησίως, ενώ τα μικρά παιδιά έξι ως επτά.

 

Εξυπακούεται οτι η σχέση μεταξύ άσκησης και ασθένειας έχει πιθανές προεκτάσεις για την δημόσια υγεία. Η ασθένεια μπορεί να κάνει τον αθλητή να λειτουργήσει κατώτερα ή και να χάσει έναν αγώνα. Η σχέση της άσκησης και των Λ.Α.Α. (λοιμώξεων του άνω αναπνευστικού) μπορεί να έχει την μορφή μιας καμπύλης   J . Αυτό το μοντέλο εννοεί οτι ενώ κατά την διάρκεια ήπιας προπόνησης ο κίνδυνος για  Λ.Α.Α. είναι μικρότερος από των καθιστικών, μπορεί να ανέβει πάνω από τον μέσο όρο κατά την διάρκεια έντονης προπόνησης.

Λ.Α.Α. και  Υπερκόπωση : Επιδημιολογικά Στοιχεία

 

Πολλές επιδημιολογικ’ες αναφορές δείχνουν οτι αθλητές που προπονούνται για αγώνες τύπου μαραθωνίου και/ή πολύ έντονης σωματικής κόπωσης βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο. Οι Nieman

και συνεργάτες ερεύνησαν μια ομάδα 2.311 μαραθωνοδρόμων μεγάλης ποικιλομορφίας σε ικανότητες και προπονητικές συνήθειες. Οι δρομείς αντίστοιχα ανέφεραν στοιχεία δημογραφικά, προπονητικά , συχνότητας της ασθένειας και είδους συμπτωμάτων για μια περίοδο 2 μηνών ( Ιανουάριο- Φεβρουάριο) το διάστημα πριν έως και μια εβδομάδα αμέσως μετά τον μαραθώνιο του Los Angeles το 1987. Κατά την εβδομάδα μετά τον αγώνα 12,9% των μαραθωνοδρόμων ανέφεραν Λ.Α.Α. σε σύγκριση με μόνο 2,2% των δρομέων που δεν συμμετείχαν (αναλογία 5,9) Το 40% των

δρομέων ανέφεραν τουλάχιστον ένα επεισόδιο  Λ.Α.Α στο δίμηνο της χειμερινής περιόδου πριν τον

μαραθώνιο. Κατά τον έλεγχο αποδείχτηκε οτι οι δρομείς που έτρεχαν περισσότερο από 96 χλμ.την εβδομάδα διπλασίαζαν τις πιθανότητες για ασθένεια σε σύγκριση με αυτούς που έτρεχαν λιγότερο από 32 χλμ την εβδομάδα.

Και άλλα επιδημιολογικά στοιχεία υποστηρίζουν αυτά τα ευρήματα. Ο Linde μελέτησε μια ομάδα 44 κορυφαίων αθλητών (αγώνων με πυξίδα και χάρτη) και μια ομάδα 44 μη αθλητών ίδιας ηλικίας, φύλου και επαγγελματικής κατανομής   για 1 χρόνο. Οι πρώτοι είχαν σημαντικά περισσότερα επεισόδια σε σχέση με τους δεύτερους (2,5 και 1,7 αντίστοιχα).    Ένα ακόμη εύρημα ήταν οτι επειδή η υπερκόπωση ευνοεί την δημιουργία ελεύθερων ριζών, ίσως χρειάζονται αυξημένες δόσεις βιταμίνης C, η οποία έχει αντιοξειδωτικές ιδιότητες.

Η εμφάνιση Λ.Α.Α. μετά από έναν αγώνα ίσως εξαρτάται από την απόσταση, με  αυξημένο κίνδυνο μετά από μαραθωνίους ή υπερμαραθωνίους. Όλες οι επιδημιολογικές μελέτες  υποδευκνύουν οτι η έντονη περιστασιακή ή χρόνια προπόνηση ίσως συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο  Λ.Α.Α.

Ο κινδυνος φαίνεται να είναι ιδιαίτερα υψηλός κατά την περίοδο 1 ή 2 εβδομάδων μετά από αγώνες τύπου μαραθωνίου.

 

Ήπια κόπωση και Λ.Α.Α

Σχετικά με την κοινή αντίληψη οτι η ήπια σωματική δραστηριότητα είναι ευεργετική  για την μείωση των Λ.Α.Α, δεν υπάρχουν δημοσιευμένες επιδημιολογικές αναφορές που να έχουν συγκρίνει την εμφάνιση  Λ.Α.Α σε μεγάλες ομάδες ήπια δραστήριων ή καθιστικών ατόμων. Δυο έρευνες σε τυχαίο δείγμα μικρού αριθμού έχουν δώσει σημαντικά προκαταρκτικά δεδομένα που υποστηρίζουν την άποψη οτι η ήπια σωματική άσκηση μπορεί να μειώσει την συμπτωματολογία των  Λ.Α.Α. Στην μια μελέτη σε τυχαίο δείγμα 36 γυναικών (Μ.Ο. ηλικίας 35 έτη) οι ασκούμενες περπατούσαν ζωηρά 45′, 5 μέρες την εβδομάδα και είχαν συμπτώματα Λ.Α.Α για τις μισές μέρες  σε σύγκριση με τις καθιστικές, για την περίοδο των 15 εβδομάδων.

Στην δεύτερη μελέτη η εμφάνιση του κοινού κρυολογήματος σε ένα δείγμα ηλικιωμένων γυναικών κατά την διάρκεια μιας περιόδου 12 εβδομάδων βρέθηκε χαμηλότερη σε εκείνες με χαμηλότερο βάρος που ασκούνταν ήπια για 1,5 ώρα  την ημέρα (8%). Εκείνες που περπατούσαν 40′, 5 ημέρες την εβδομάδαείχαν ένα ποσοστό 21% σε σύγκριση με το 50% της καθιστικής ομάδας. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν οτι οι ηλικιωμένες γυναίκες που δεν ασχολούνται με καρδιοαναπνευστική άσκηση

είναι πιθανότερο να υποστούν Λ.Α.Α

Επίδραση της άσκησης στο ανοσοποιητικό σύστημα

Αν η έντονη κόπωση οδηγεί σε αυξημένο κίνδυνο Λ.Α.Α, είναι φανερό πως διάφορες παράμετροι του ανοσοποιητικού επηρεάζονται αρνητικά. Αντίστοιχα αν η μέτρια άσκηση μειώνει τον κίνδυνο, τότε βελτιώνει προσωρινά ή και μόνιμα αυτές τις παραμέτρους.

 

Ανοσία σε αθλητές αντοχής, έναντι μη αθλητών

Σε αυτόν τον τομέα τα δεδομένα που είναι διαθέσιμα από την σύγκριση αθλητών αντοχής και μη αθλητών σχετίζονται με την ΚΔΦΚ (κυτταρική δραστηριότητα φυσικής καταστροφής),  τα φογοκύτταρα και τον πολλαπλασιασμό των λεμφοκυττάρων (κύτταρα Τ)

 

ΚΔΦΚ (κυτταρική δραστηριότητα φυσικής καταστροφής)

Τα κύτταρα φυσικής καταστροφής (ΚΦΚ)  είναι μεγάλα κοκκώδη λεμφοκύτταρα που ενεργούν κατά μιας ποικιλίας νεοπλασματικών, ή και μολυσμένων από βακτήρια ή ιούς κυττάρων.Τα ΚΦΚ αποτρέπουν την καταστροφή των κυττάρων  και την εγκατάσταση και πολλαπλασιασμό συγκεκριμένων ιών, βακτηριδίων, μυκήτων και παρασίτων.Οι περισσότερες συγκριτικές μελέτες υποστηρίζουν την ενισχυμένη ύπαρξη ΚΦΚ σε αθλητές συγκριτικά με μη αθλητές. Εντούτοις, πολλές έρευνες σε μέτρια ασκούμενους για 8 ως 15 εβδομάδες δεν έδειξαν σημαντική αύξηση των

ΚΦΚ σε σχέση με τους καθιστικούς. Τα δεδομένα από αυτές τις μελέτες υποδεικνύουν οτι η άσκηση αντοχής ίσως πρέπει να είναι εντατική και μακροχρόνια  (π.χ. σε αθλητικό επίπεδο) για να αυξηθούν μόνιμα τα  ΚΦΚ.

 

Λειτουργία φαγοκυττάρων

Τα φαγοκύτταρα είναι ένα σημαντυικό μέρος του έμφυτου ανοσοποιητικού συστήματος, βοηθώντας στην εξολόθρευση πολλών βακτηριακών ή ιογενών παθογόνων παραγόντων και την δημιουργία ανοσοποιητικών συστατικών στα κύτταρα. Τα στοιχεία για την λειτουργία των φαγοκυττάρων φαίνεται να έρχονται σε αντίθεση με εκείνα των ΚΦΚ. Καμία έρευνα δεν έδειξε αύξηση στην λειτουργία των φαγοκυττάρων στους αθλητές αντοχής συγκριτικά με τους μη αθλητές. Αντίθετα σε περιόδους εντατικής προπόνησης η λειτουργία των των φαγοκυττάρων βρέθηκε οτι μειώνεται στους αθλητές. Αυτό είναι ιδιαίτερα φανερό σε έρευνες από τους Hack και συνεργάτες και Baj και συνεργάτες, που αποδεικνύουν οτι η λειτουργία των φαγοκυττάρων στους αθλητές ήταν σταθερή σε περιόδους ήπιας προπόνησης, αλλά σημαντικά μειωμένη κατά την εντατική προπόνηση της θερινής περιόδου. Οι Pyne και συνεργάτες ανέφεραν οτι κορυφαίοι κολυμβητές κατά την διάρκεια εντατικής προπόνησης παρουσίαζαν σημαντική μείωση της λειτουργίας των φαγοκυττάρων σε σχέση με αντίστοιχους σε ηλικία και φύλο μη αθλητές, και οτι η μείωση αυξανόταν κατά την περίοδο πριν από εθνικούς αγώνες.

Η μείωση της λειτουργίας των φαγοκυττάρων κατά την περίοδο εντατικής προπόνησης ε’ιναι μάλλον ένας σημαντικός παράγων που εξηγεί την αύξηση  του κινδύνου  Λ. Α.Α. μεταξύ των αθλητών. Ο Muns ανέφερε οτι τα φαγοκύτταρα στις άνω αναπνευστικές οδούς των αθλητών έχουν

μειωμένη δραστηριότητα σε σύγκριση με τους μη αθλητές, και οτι υπάρχει περαιτέρω μείωση  για μια περίοδο 1 έως 3 μέρες μετά την περίοδο έντονης  κόπωσης. Επαναλαμβανόμενοι  κύκλοι έντονης  κόπωσης μπορούν λοιπόν να εκθέσουν τους αθλητές σε αυξημένο κίνδυνο Λ/Α/Α/

Πολλαπλασιαστική Απόκριση Λεμφοκυττάρων

Τα κύτταρα Τ και Β είναι μέρος του ευπροσάρμοστου ανοσοποιητικού συστήματος, και χρειάζονται αρκετές μέρες για να διαιρεθούν και να εκκρίνουν διάφορα χημικά σαν αντίδραση σε ξένα αντιγόνα.Ο καθορισμός της πολλαπλασιαστικής απόκρισης  των λεμφοκυττάρων σε διάφορους μιτωσικούς παράγοντες  εργαστηριακά, είναι ένας ευρέως αποδεκτός τρόπος για την αξιολόγηση της Π.Α.Λ για τα λεμφοκύτταρα Τ και Β. Είναι αποδεκτό ότι τα τέστ αυτά αναπαριστούν αυτό που πραγματικά συμβαίνει κατά τον ερεθισμό των λεμφοκυττάρων από αντιγόνα. Τα στοιχεία που αφορούν στους αθλητές γενικά δεν υποδεικνύουν σημαντικές διαφορές μεταξύ αθλητών και μη.

 

Σιελογόνος Ανοσογλοβουλίνη Α (lgA)

Το ανοσοποιητικό σύστημα των βλεννογόνων του άνω αναπνευστικού θεωρείται το πρώτο οχυρό

κατά της εγκατάστασης των παθογόνων, και η lgA ο κυριότερος  παράγοντας της άμυνας του οργανισμού. Η  lgA εμποδίζει την προσκόλληση και αναπαραγωγή των παθογόνων, εμποδίζοντας έτσι την είσοδό τους στο σώμα. Ενώ διάφορες μελέτες έχουν δείξει οτι η lgA μειώνεται μετά από μια μεμονωμένη έντονη άσκηση αντοχής, χρειάζονται περαιτέρω έρευνες για τον καθορισμό των γενικών μόνιμων  επιδράσεων. Οι Tomassi και συνεργάτες ότι τα επίπεδα συγκέντρωσης lgA  ήταν χαμηλότερα σε κορυφαίους  σκιέρ μεγάλων αποστάσεων σε σχέση με άτομα αντίστοιχης ηλικίας,

αλλά αυτά τα αποτελέσματα δεν διασταυρώθηκεν με μελέτη follow-up σε κορυφαίους  ποδηλάτες.

Συνδυατικά, αυτά τα στοιχεία στηρίζουν την αντίληψη οτι το ανοσοποιητικό σύστημα διαφοροποιεί

τις αντιδράσεις του στην χρόνια κόπωση της εντατικής άσκησης, με τα ΚΦΚ να ενισχύονται, ενώ η

λειτουργία φαγοκυττάρων μειώνεται. Η μείωση αυτή μπορεί να είναι μεγαλύτερης σημασίας αν λάβουμε υπ’όψη την προστασία μας από τα παθογόνα. Τα κύτταρα Τ και Β φαίνεται να μένουν ανεπηρέαστα σε μεγάλο βαθμό από την αθλητική δραστηριότητα, αν και τα ερευνητικά δεδομένα είναι προς το παρόν ανάμεικτα. Περαιτέρω μελέτες χρειάζονται, με μεγαλύτερες ομάδες αθλητών για πιο συγκεκριμένες συγκρίσεις.

 

Η οξεία απόκριση του ανοσοποιητικού στη αεροβική άσκηση

Όπως καταδείχθηκε πιό πάνω, οι επιδημιολογικές μελέτες  υποδεικνύουν οτι οι μαραθώνιοι και υπερμαραθώνιοι αγώνες  σχετίζονται με σημαντική αύξηση του κινδύνου Λ.Α.Α. κατά την περίοδο

ανάνηψης 1 ή 2 εβδομάδων. Κάτω από το πρίσμα  των μεικτών αποτελεσμάτων σχετικά με την επίδραση της χρόνιας εντατικής προπόνησηςστο ανοσοποιητικό σύστημα, πολλοί συγγραφείς υποστηρίζουν οτι η παρατεταμένη άσκηση αντοχής (περισσότερο από 2 ώρες) οδηγεί σε μια παροδική αλλά σημαντική διαταραχή του ανοσοποιητικού.

 

Δραστηριότητα Φυσικής Καταστροφής

Η ΔΦΚ μειώνεται κατά 45 με 62%  για τουλάχιστον 6 ώρες μετά από 2.5 με 3 ώρες εντατικού τρεξίματος. Η πτώση αυτή σχετίζεται με την απώλεια κυττάρων φυσικής καταστροφής από το αίμα, πράγμα που μάλλον μειώνει βραχυπρόθεσμα την προστασία από ιούς και βακτήρια.

 

Πολλαπλασιαστική Απόκριση Λεμφοκυττάρων

Συνολικά τα δεδομένα υποδεικνύουν οτι το ανοσοποιητικό σύστημα στρεσσάρεται μετά από περιόδους παρατεταμένης άσκησης αντοχής, μειώνοντας την προστασία κατά των ιών και βακτηριδίων. Περαιτέρω έρευνα απαιτείται, εντούτοις, για να συνδεθούν αυτές οι αλλαγές του ανοσοποιητικού με τον αυξημένο κίνδυνο Λ.Α.Α. που υποδεικνύεται από τα επιδημιολογικά δεδομένα. Σε μια μικρή μελέτη κορυφαίων αθλητών σκουός και χόκει οι Mackinnon και συνεργάτες ότι οι χαμηλές συγκεντρώσεις  lgA  προηγούνται των Λ.Α.Α.. Εντούτοις, οι οφειλόμενες στην άσκηση αλλαγές στα κύτταρα Τ ή στην λειτουργία των φαγοκυττάρων δεν σχετίζονται με τις Λ.Α.Α.

 

Χειρισμός του αθλητή κατά την λοίμωξη.

Οι αθλητές αντοχής είναι συχνά αβέβαιοι κατά πόσο μπορούν να ασκούνται ή πρέπει να αναπαύονται κατά την περίοδο της λοίμωξης. Υπάρχουν ελάχιστα δεδομένα για να μπορούν να δώσουν σαφή απάντηση. Οι περισσότερες ιατρικές πηγές συνιστούν αν ένας αθλητής έχει συμπτώματα κοινού κρυολογήματος χωρίς άλλες επιπλοκές, μπορεί να συνεχίσει τις προπονήσεις λίγες μέρες μετά την εξαφάνιση των συμπτωμάτων. Η ήπια άσκηση κατά την διάρκεια της ασθένειας με κοινό κρυολόγημα δεν φαίνεται να αποτελεί αντένδειξη αν και δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να πούμε με σιγουριά.Όμως αν υπάρχουν σημάδια επιπλοκών (πυρετός, κακουχία, μυικοί πόνοι, πρήξιμο λεμφαδένων κλπ) τότε θα πρέπει να περάσουν 2 με 4 εβδομάδες πριν την εντατική προπόνηση.

Αυτές οι συστάσεις είναι πιθανολογίες και βασίζονται κυρίως  σε μελέτες σε ζώα, και σε μερικές περιπτώσεις ανθρώπων που πέθαναν κατά την έντονη άσκηση στη διάρκεια οξείας λοίμωξηγς από ιό.

Για αθλητές που μπορεί να υποβάλλονται σε εντατική άσκηση κατά την προετοιμασία για αγώνες, οι παρακάτω προφυλάξεις μπορεί να φανούν χρήσιμες για την μείωση του κινδύνου Λ.Α.Α.

1. Μια ισοπποπημένη διατροφή κρατά τα αποθέματα βιταμινών και μετάλλων σε ιδανικά επίπεδα. Αν και υπάρχουν ανεπαρκή στοιχεία υπέρ των συμπληρωμάτων διατροφής, οι αθλητές υπερμαραθωνίων μπορεί να ωφεληθούν από συμπληρώματα βιταμίνης C πριν τους αγώνες.

2. Κρατήστε τα άγχη της ζωής στο ελάχιστο. Το άγχος από μόνο του συνδέεται με τις Λ.Α.Α.

3. Αποφύγετε την υπερπροπόνηση (πέρα από τα όρια που μπορεί να αντέξει και να προσαρμοστεί το σώμα) καθώς και την χρόνια κόπωση.

4. Αποφύγετε την απότομη απώλεια βάρους (περισσότερο από 1% του συνολικού βάρους ανά εβδομάδα, που επίσης συνδέεται αρνητικά με το ανοσοποιητικό, και ιδιαίτερα με την μείωση των Τ).

5. Αποφύγετε την επαφή των χεριών με την μύτη και τα μάτια (κύριες είσοδοι των ιών στο σώμα). Πριν από σημαντικούς αγώνες  αποφύγετε  όσο γίνεται ασθενείς ανθρώπους και συνωστισμό.

6. Για αθλητές αγωνιζόμενους κατά τους χειμερινούς μήνες  συνιστάται το εμβόλιο της γρ’ιππης.

7. Εξασφαλίστε αρκετό ύπνο σε τακτική βάση. Ο διαταραγμένος ύπνος συνδέεται με μειωμένο ανοσοποιητικό.

8. Καταναλώστε ποτά υδατανθράκων πριν, κατά την διάρκεια και μετά από αγώνες τύπου μαραθωνίου ή ασυνήθιστα κοπιαστικής προπόνησης. Αυτά μπορεί να μειώσουν την επίδραση των ορμονών του στρες στο ανοσοποιητικό.

 

 

Μετάφραση: C.Tzinioli