Τί ρόλο παίζει η όραση στον αθλητισμό;

Πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τις επιδόσεις των αθλητών παράλληλα με τις οπτικές ικανότητές τους;
Εκ πρώτης όψεως ένα άθλημα φαίνεται να είναι μία δοκιμασία στην οποία θα ξεχωρίσει ο αθλητής που είναι ταχύτερος, πιο ευκίνητος, γρηγορότερος και που έχει καλύτερη φυσική κατάσταση.
Όμως η διαφορά ανάμεσα στον αθλητή superstar και τον μέσο αθλητή, σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, είναι η διαφορά των οπτικών τους ικανοτήτων και όχι οι διαφορές σε φυσικές ικανότητες και ιδιότητες.
Η αθλητική όραση χρησιμοποιεί την τεχνογνωσία και το δυναμικό της οφθαλμιατρικής και οπτομετρικής επιστήμης όχι μόνον για τη διάγνωση και διόρθωση των διαθλαστικών σφαλμάτων (π.χ. μυωπία, αστιγματισμός) των αθλητών, που επιτυγχάνεται μέσω μιας συμβατικής οφθαλμολογικής εξέτασης, αλλά και για την πρόληψη και αντιμετώπιση πιθανών οφθαλμικών τραυματισμών, την βελτίωση του συντονισμού των οπτο-κινητικών αντιδράσεών τους (μέσω εξάσκησης με τη χρήση κατάλληλου επιστημονικού εξοπλισμού), καθώς επίσης και την ενημέρωση των αθλητών και προπονητών/κριτών σχετικά με τις «οπτικές» απαιτήσεις των αθλημάτων στα οποία συμμετέχουν. Όλα τα παραπάνω έχουν ως απώτερο σκοπό την βελτίωση των επιδόσεων των αθλητών στον «αγωνιστικό στίβο».

Σε τι διαφέρουν οι απαιτήσεις οράσεως που έχει ο μέσος άνθρωπος από εκείνες ενός αθλητή;

Όραση είναι η ικανότητα της αντίληψης, κατανόησης και κατεύθυνσης της δράσης μας όπως αυτή προκαλείται από το φως.
Ένας αθλητής και περισσότερο ένας επαγγελματίας αθλητής έχει σαφώς μεγαλύτερες απαιτήσεις όρασης από τον μέσο άνθρωπο. Για παράδειγμα, κάποιος που παίζει ποδόσφαιρο θα πρέπει να είναι σε θέση να διακρίνει τη μπάλα σε οποιαδήποτε απόσταση και αν βρίσκεται και ακόμη ανεξάρτητα της ταχύτητας με την οποία κινείται ο ίδιος στο γήπεδο.
Κάποιος ο οποίος παίζει τέννις, θα πρέπει να είναι σε θέση να προσηλώνεται στο στόχο του (μπάλα) και να παραμένει συγκεντρωμένος στο παιχνίδι χωρίς να επηρεάζεται από εξωτερικούς παράγοντες (εξωτερικούς θορύβους, κοινό). Αυτό θα βοηθήσει τον αθλητή να έχει γρηγορότερα αντανακλαστικά, να παραμένει εστιασμένος στην προσπάθεια του και να βελτιώνει συνεχώς τις επιδόσεις του.
Ακόμη, σε κάποια αθλήματα, σημαντικός είναι ο παράγοντας της «οπτικής μνήμης». Με αυτόν τον τρόπο οι αθλητές βρίσκονται στη σωστή θέση την κατάλληλη στιγμή προβλέποντας τις κινήσεις και τη στρατηγική του αντιπάλου.
Τέλος, η «περιφερειακή όραση» είναι εξίσου σημαντική στα «δυναμικά αθλήματα». Για παράδειγμα, ένας ποδοσφαιριστής πρέπει να είναι σε θέση να βλέπει τους συμπαίκτες και τους αντιπάλους που τον περιβάλουν σε γωνία 180ο χωρίς να πρέπει να γυρίζει το κεφάλι του συνεχώς.

Πώς διαφοροποιήθηκαν οι τρόποι μετρήσεως της οπτικής οξύτητας των αθλητών με την πάροδο του χρόνου;
Στο παρελθόν, η μέτρηση ακόμη και η εξέταση των επαγγελματιών αθλητών ήταν η συμβατική εξέταση των ματιών που ξέρουμε όλοι όταν πάμε στον οφθαλμίατρο. Η εξέταση ήταν στο σύνολό της στατική, γινόταν μόνο σε πρωταρχική βλεμματική θέση και το οπτότυπο (τα γράμματα που μας δείχνει ο γιατρός) ήταν σταθερό και σε περιορισμένο οπτικό πεδίο. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η λύση δινόταν με φακούς επαφής ή γυαλιά ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα δίνονταν σε περιπτώσεις τραυματισμών.
Με το πέρασμα των χρόνων, τα αποτελέσματα έδειξαν πως η «αθλητική όραση» με τον καθιερωμένο τρόπο εξέτασης της όρασης δε μπορεί να μας δώσει αρκετές πληροφορίες για όλες τις λειτουργίες του οπτικού συστήματος του ανθρώπου καθώς και το τι διαχωρίζει το μέσο αθλητή από τον πρωταθλητή.

Ποιά είδη εξετάσεων αναπτύσσονται προκειμένου να μετρηθεί η οξύτητα της όρασης ενός αθλητή ανάλογα με το άθλημά του;
Η σύγχρονη οφθαλμολογική εξέταση των αθλητών εμπεριέχει την ποιοτική ανάλυση της όρασης (την ταχύτητα αντίδρασης στα διάφορα τεστ), γίνεται πλέον σε δυναμικές συνθήκες (κινούμενος εξεταζόμενος με σταθερό στόχο ή σταθερός εξεταζόμενος με κινούμενο στόχο κ.τ.λ.), λαμβάνει υπόψη τον τρόπο με τον οποίο κινείται ο αθλητής στον τρισδιάστατο χώρο ή πώς ο αθλητής πραγματικά αντιλαμβάνεται τον τρισδιάστατο χώρο.
Η σύγχρονη οφθαλμολογική εξέταση των αθλητών εμπεριέχει την ποιοτική ανάλυση της όρασης (την ταχύτητα αντίδρασης στα διάφορα τεστ), γίνεται πλέον σε δυναμικές συνθήκες (κινούμενος εξεταζόμενος με σταθερό στόχο ή σταθερός εξεταζόμενος με κινούμενο στόχο κ.τ.λ.), λαμβάνει υπόψη τον τρόπο με τον οποίο κινείται ο αθλητής στον τρισδιάστατο χώρο ή πώς ο αθλητής πραγματικά αντιλαμβάνεται τον τρισδιάστατο χώρο.
Χρησιμοποιείται δηλαδή η όραση για κατεύθυνση των κινήσεων ανάλογα με το που είναι πραγματικά το αντικείμενο και όχι που νομίζουμε πως είναι. Τέλος χρησιμοποιείται η κατευθυνόμενη εικονική αναπαράσταση, η ικανότητα του αθλητή να επαναλαμβάνει, να αναπαράγει νοητικά ή και να προβλέπει σχέσεις χώρου και χρόνου χωρίς να χρειάζεται να «μιλά στον εαυτό του».

Ποιοί αθλητές θα ωφεληθούν περισσότερο και από ποιες πτυχές του ανερχόμενου κλάδου της αθλητικής όρασης;
Η αθλητική όραση γενικότερα απευθύνεται σε όλους τους αθλητές και τις αθλήτριες. Όμως, πιο συγκεκριμένα, ιδιαίτερα ωφελημένοι μπορούν να είναι οι αθλητές των οποίων η απόδοση δεν είναι σταθερή, αποδίδουν λιγότερο όταν είναι αγχωμένοι ή υπό πίεση, προπονούνται πολύ ωστόσο αποδίδουν ελάχιστα, σκέφτονται πολύ όταν παίζουν και τέλος αποδίδουν μόνο όταν δεν διακυβεύονται πολλά στο παιχνίδι.
Κύριος στόχος της αθλητικής όρασης, είναι να βοηθήσουμε τους αθλητές να προσλαμβάνουν και να αφομοιώνουν περισσότερες πληροφορίες ταυτόχρονα, να τις επεξεργάζονται ταχύτερα και να παίρνουν καλύτερες αποφάσεις. Μπορούμε όμως με κατάλληλες τεχνικές να βελτιώσουμε πολύ τόσο την ταχύτητα (χρόνοι αντίδρασης) όσο και την ακρίβεια με την οποία μπορούμε να αντιδράσουμε σε οπτικές πληροφορίες η ερεθίσματα του άμεσου περιβάλλοντος μας.
Ποιές τεχνικές χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση, βελτίωση και διόρθωση των οπτικών ικανοτήτων ενός αθλητή;
Η θεραπεία όρασης (Vision training) για ένα αθλητή σχεδιάζεται και εξατομικεύεται έτσι ώστε να προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες ανάγκες του αθλητή με σκοπό να εκπαιδεύσει και να βελτιώσει την όρασή του.
Προτού ξεκινήσει η εξατομικευμένη θεραπεία του αθλητή, ζητείται από τον ίδιο να συμπληρώσει ένα ερωτηματολόγιο το οποίο θα παρέχει στον ειδικό θεραπευτή ένα πλήρες ιατρικό ιστορικό και συγχρόνως θα περιγράφει τις φιλοδοξίες και την παρούσα κατάσταση του εκάστοτε αθλητή.
Η διαδικασία αυτή, στο σύνολό της, θα διαρκέσει περίπου 45-90 λεπτά και στο τέλος της θα περιγράφει πλήρως την παρούσα οξύτητα όρασης του αθλητή, τις αδυναμίες καθώς και τα προτερήματά του. Με βάση αυτές τις πληροφορίες γίνεται μια προσομοίωση με σκοπό να δείξει αν η θεραπεία θα μπορέσει να αποφέρει η όχι τα επιθυμητά αποτελέσματα.
Ανάλογα ο θεραπευτής θα ανακοινώσει στον αθλητή αν η κατάσταση του είναι βελτιώσιμη ή όχι με Vision training. Aν ναι θα αναπτυχθεί από τον θεραπευτή η εξατομικευμένη θεραπεία όρασης.
Η θεραπεία γίνεται μια φορά την εβδομάδα και διαρκεί περίπου 30 με 45 λεπτά για μερικές βδομάδες, ακόμη και μήνες αν κριθεί απαραίτητο από τον εκπαιδευμένο θεραπευτή.
Αξίζει να σημειωθεί, πως ο αριθμός των θεραπειών ανακοινώνεται στον αθλητή έπειτα από τη συμπλήρωση του αρχικού ερωτηματολογίου.

Ποιά είδη αθλητικών οφθαλμικών τραυμάτων υπάρχουν και πώς προλαμβάνονται;
Οι συνήθεις τραυματισμοί αθλητών χωρίζονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: Αμβλύ τραύμα, Διαμπερές τραύμα και εγκαύματα από την ακτινοβολία του ηλιακού φωτός.

Τα αμβλεία τραύματα είναι τα πιο συχνά τραύματα στον αθλητισμό και προκαλούνται από χτυπήματα. Η έκταση τους εξαρτάται από το μέγεθος του αντικειμένου που χτυπά το μάτι, την σκληρότητα και την ταχύτητα.
Τα διαμπερή τραύματα συνήθως προκαλούνται από γυαλιά που φορούν οι αθλητές όταν σπάσουν ή από τραύματα από δάκτυλα (με νύχια η όχι). Κυμαίνονται από ήπια μέχρι βαθιά κοψίματα.
Τέλος τα εγκαύματα από την ακτινοβολία προκαλούνται από υπερβολική έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία σε αθλήματα όπως η ιστιοπλοΐα ή το χειμερινό σκι .Το πιο συχνό πρόβλημα είναι οι κερατίτιδες.
Όσον αφορά την πρόληψη τραυματισμών οι αθλητές πρέπει να χρησιμοποιούν προστατευτικά γυαλιά με φακούς από polycarbonate το οποίο έχει μεγάλη αντοχή στην πρόσκρουση, εξαιρετικές οπτικές ιδιότητες και προστασία στην υπεριώδη ακτινοβολία.
Το polycarbonate έχει υποστεί επεξεργασία ώστε να αντέχει σε πρόσκρουση με μπάλα 6.5 mm με ταχύτητα 244 m/s. Σε αθλήματα τα οποία παίζονται με μπάλες ή ρακέτες το πάχος του γυαλιού πρέπει να είναι 3 mm το λιγότερο και ο σκελετός καλυμμένος με αφρώδες προστατευτικό στρώμα ώστε να μην τραυματίζει το πρόσωπο.
Τέλος όλα τα προστατευτικά γυαλιά για αθλήματα που γίνονται σε ανοιχτό χώρο πρέπει να έχουν τη μεγαλύτερη δυνατή απορροφητικότητα στις υπεριώδεις, 95%. Όσον αφορά τα χρωματικά φίλτρα, τα κίτρινα και πορτοκαλί είναι εξαιρετικά για τo σκι, όπου κάνουν πιο έντονο το contrast, όπως επίσης και τα Polaroid.
Πώς η διαθλαστική (laser) χειρουργική (RKPRK, LASIK) μπορεί να βελτιώσει την όραση των αθλητών και να αυξήσει τις επιδόσεις τους;
Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους ένας αθλητής επιλέγει τη διαθλαστική χειρουργική. Σε κάποια αθλήματα δεν επιτρέπονται γυαλιά, όπως οι πολεμικές τέχνες, ή κάποιοι αθλητές έχουν δυσανεξία στους φακούς επαφής.
Επαγγελματίες αθλητές θα πρέπει να συζητήσουν εκτεταμένα με τον γιατρό τους τα ποσοστά επιτυχίας και ασφάλειας μίας τέτοιας επέμβασης, τις προσδοκίες τους αλλά και πως τα τελικά αποτελέσματα, μπορούν να βελτιστοποιήσουν τόσο την ποιότητα όρασης τους αλλά και το επίπεδο της απόδοσης τους.
Σήμερα οι εξατομικευμένες (διαφορετικό είδος θεραπείας ανάλογα με την ιδιαιτερότητα του κάθε ματιού) θεραπείες διαθλαστικής χειρουργικής αποτελούν θεραπεία εκλογής για πολλούς επαγγελματίες αθλητές, κριτές, διαιτητές.
Τα σπουδαία τελικά αποτελέσματα στην όραση, λόγοι οικονομίας (αθροιστικά γυαλιά ή φακοί επαφής έχουν πολλαπλάσιο κόστος σε σύγκριση με την ίδια την εγχείρηση) όσο και πρακτικοί λόγοι (αποδέσμευση από τα γυαλιά, τα υγρά των φακών επαφής, κ.λπ.) ενθαρρύνουν όλο και περισσότερο κόσμο να αναζητά τη διαθλαστική (laser) χειρουργική σαν μόνιμη και τελική λύση.
Πώς διαχωρίζονται τα αθλήματα σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά της όρασης που χρησιμοποιούνται για τη διεξαγωγή τους;
Tα αθλήματα διαχωρίζονται σε τρεις κατηγορίες:
  • σε δυναμικά (πυγμαχία, ιστιοσανίδα,) με χαρακτηριστικά την ακρίβεια και την ταχύτητα των οφθαλμικών κινήσεων, την περιφερική και στερεοσκοπική όραση και τον συντονισμό κίνησης – όρασης
  • σε μη-δυναμικά, (bowling, golf, τοξοβολία) χαρακτηριστικά των οποίων είναι η υψηλή οπτική οξύτητα στο κεντρικό πεδίο όρασης και η σταθερότητα στον έλεγχο προσήλωσης
  • σε στατικά (άρση βαρών) στα οποία η όραση δεν παίζει μεγάλο ρόλο.
Στον παρακάτω πίνακα καταγράφονται οι απαραίτητες ικανότητες της όρασης ανάλογα με το άθλημα συμμετοχής.
Δυναμική όραση, συντονισμός όρασης-κίνησης, στερεοσκοπική όραση, περιφερική όραση Δυναμική όραση, συντονισμός όρασης-κίνησης, βάθος πεδίου, χρόνοι αντίδρασης
Στερεοσκοπική όραση, σταθερότητα προσήλωσης Σταθερότητα προσήλωσης, βάθος πεδίου
Οπτική οξύτητα, σταθερότητα προσήλωσης Η κυρία Τόλιου σε μερικές οπτομετρικές ασκήσεις εκπαίδευσης και βελτιστοποίησης της όρασης
Ο κ. Ασλανίδης σε εξετάσεις βάθους πεδίου (Brokestring) και τρισδιάστατης όρασης Ο καθηγητής Paul Harris του Πανεπιστημίου του Johns Hopkins της Βαλτιμόρης εκπαιδεύει οπτομετρκά την κυρία Τόλιου


Ποιό είναι το επίπεδο αθλητικής όρασης στη χώρα μας;

Σήμερα στην Αμερική, δε νοείται επαγγελματική ομάδα χωρίς ειδικό Οφθαλμίατρο (Behavioral Optometrist) ο οποίος αναλαμβάνει όλες τις ανάγκες εκπαίδευσης και βελτιστοποίησης της όρασης των επαγγελματιών αθλητών αλλά και την ανάκαμψη αθλητών οι οποίοι δε μπορούν να αποδώσουν κάτω από συνθήκες υψηλού ανταγωνισμού και στρες.
Στη χώρα μας, στο δημόσιο τομέα, παρότι έχουν εκταμιευθεί αρκετά χρήματα από τη Γενική Γραμματεία Αθλητισμού δεν υπάρχει ακόμη κανένα ουσιαστικό δείγμα παραγωγής γνώσης.
Το μόνο που υπάρχει είναι μια μεμονωμένη αλλά καλά οργανωμένη κίνηση από δυο ιδιωτικά Οφθαλμολογικά κέντρα στην Ελλάδα, την Εμμετρωπία Α.Ε. και το Οφθαλμός Α.Ε. όπου ένα μέρος του προσωπικού τους εκπαιδεύθηκε στο Πανεπιστήμιου του John Hopkins στη Βαλτιμόρη από την ομάδα του καθηγητή Behavioral Optometry and Sports Vision, Professor Paul Harris.
Οι ομάδες αυτές είναι σήμερα έτοιμες να συμβάλουν στην επιστημονική ανάταση και ανάπτυξη της αθλητικής όρασης στη χώρα μας κάτι που θα αποβεί ευεργετικό όχι μόνο στην ανάδειξη ικανότερων αθλητών, πρωταθλητών, αλλά και καλύτερων κριτών και διαιτητών.