Φειδιππίδης, Φιλιππίδης, Φιλωνιδης: Ημεροδρόμοι και Μαραθωνοδρόμοι

Πολλοί αν όχι όλοι γνωρίζουν καλά τον Φειδιππίδη, αυτόν το σπουδαίο Αθηναίο οπλιτοδρόμο που έτρεξε απ’ το Μαραθώνα στην Αθήνα ένοπλος και ανήγγειλε τη νίκη των ελλήνων στο Μαραθώνα, λίγο πρίν εκπνεύσει…Πολύ λίγοι όμως υποπτεύονται πως το σωστό όνομα του ίσως να ήταν Θέρσιππος, ή πως δεν είπε ποτέ νενικήκαμεν.

Τέλος, ελάχιστοι νεοέλληνες, μαζί κι ο υπογράφων, είναι αυτοί που θεωρούν άδικη τη φήμη αρχαίων ή/και σύγχρονων μαραθωνοδρόμων, γιατί όλοι αυτοί οι δρομείς είναι…απλές οδοντόπαστες σε σχέση με τους ημεροδρόμους που παραμένουν άγνωστοι για 2.500 χρόνια—προς ντροπή μας.
Αρχίζοντας…αλφαβητικά με τον πιό γνωστό Φειδιππίδη, ας ελπίσουμε πως οι πολλοί αναγνώστες και φιλίστορες, θα γνωρίσουν τη σωστή ιστορία, χωρίς υπερβολές, και θα νιώσουν περήφανοι για τις γνώσεις τους:
1. Φειδιππίδης; Ευκλής; ή μήπως Θέρσιππος ο Ερχιεύς;
Θα ήταν ασυγχώρητο να μη γίνει έστω συμβολική αναφορά σ’ αυτό τον Αθηναίο δρομέα, που αν και δεν ήταν Ολυμπιονίκης, ήταν η αιτία να καθιερωθεί ο μαραθώνιος δρόμος στις σημερινές Ολυμπιάδες. Είναι λυπηρό το ότι η χώρα δεν τον τίμησε με πάμπολλα αγάλματα, αλλ’ αντίθετα ενέκρινε υδρο-εγκαταστάσεις στον ιερό χώρο της εκκίνησης… Ο Μαραθών ήταν ο παλαιότερος και μέγιστος των Αττικών δήμων. Με τρείς γειτονικούς δήμους (Οινόη, Προβάλινθος, Τρικόρυθος) αποτελούσε την Ιωνική τετράπολι, και η πεδιάδα του έγινε διάσημη στη λεγόμενη ‘προϊστορία’ για τη θανάτωση του Μαραθωνίου ταύρου απ’το Θησέα στη δεύτερη ή τρίτη χιλιετία πΧΕ. Ύστερα, το 490 πΧΕ, έγραψε την πιό ένδοξη ελληνική και παγκόσμια ιστορία στην ομώνυμη μάχη: ο Μιλτιάδης με 10.000 Αθηναίους και 1.000 Πλαταιείς νίκησαν την Περσική στρατιά του Δάτι σώζωντας Ελλάδα και Ευρώπη απ’ τους Ασιάτες εισβολείς. Στον ομώνυμο τύμβο ύψους κάπου 9 μέτρων όπου τάφηκαν οι πεσόντες της μάχης έχουν βρεθεί αποτεφρωμένα οστά, κτερίσματα και πάνω σε λίθινο τρόπαιο χαραγμένο το ξακουστό επίγραμμα του Σιμωνίδη,

ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΡΟΜΑΧΟΥΝΤΕΣ ΑΘΗΝΑΙΟΙ ΜΑΡΑΘΩΝΙ/

ΧΡΥΣΟΦΟΡΩΝ ΜΗΔΩΝ ΕΣΤΟΡΕΣΑΝ ΔΥΝΑΜΙΝ/ 
Είναι γνωστό πως η απόσταση απ’ τον τύμβο ως το Παναθηναϊκό στάδιο είναι 42,195 μ., αυτή που τρέχουν οι μαραθωνοδρόμοι. Ατυχώς μένει αινιγματικό αν όχι μυστηριώδες το όνομα του Αθηναίου οπλίτη, που διέτρεξε πρώτος την κλασσική απόσταση με πλήρη εξοπλισμό κι ανήγγειλε στους Αθηναίους τη νικητήρια έκβαση της μάχης. Ο Πλούταρχος λέει πως κατα τον Ποντικό Ηρακλείδη (μαθητή της Ακαδημίας που άκμασε τον 4ο αι. και μετείχε στην ανατροπή του Κλέαρχου στην Ηράκλεια του Πόντου) τα νέα της μάχης τ’ ανήγγειλε ο Θέρσιππος Ερχιεύς (Ηθικά347C: ‘Την τοίνυν εν Μαραθώνι μάχην απήγγειλεν, ως μεν Ηρακλείδης Ο Ποντικός ιστορεί, Θέρσιππος ο Ερχιεύς’). Ο ίδιος άκουσε να λένε πως ο Ευκλήςήταν αυτός που έτρεξε με τον οπλισμό του θερμός απ’ τη μάχη, και πέφτοντας στην πόρτα των αρχόντων ξεψύχησε μόλις πρόφερε δυό λέξεις, ‘χαίρετε’ και‘χαίρομεν’ (‘Οι δε πλείστοι λέγουσιν Ευκλέα δραμόντα συν τοις όπλοις θερμόν απο της μάχης και ταις θύραις εμπεσόντα των πρώτων τοσουτον μόνον ειπείν Χαίρετε και Χαίρομεν, είτ’ ευθύς εκπνεύσαι’). Τρίτος γνωστός ιστορικός όμως, ο Λουκιανός, γράφει (Υπέρ του εν τηι προσαγογορεύσει πταίσματος, 3) πως εκείνος ο Αθηναίος οπλίτης λέγονταν Φειδιπίδης και πως πρόφερε μόνο δυο λέξεις: ‘Χαίρετε. Νικώμεν’.
Ποιός ήταν λοιπόν ο ‘Ανολυμπιονίκης’ δρομεύς που έγραψε τη μοναδική αυτή ιστορία κι έγινε εξίσου αθάνατος με τους στεφανίτες της Ολυμπίας; Ο Φειδιππίδης του Λουκιανού που ξέρουμε όλοι; Ο Ευκλής που τον γνώριζαν ‘οι πλείστοι των Αθηναίων’ κατά τον Πλούταρχο, ή ο Θέρσιππος ο Ερχιεύς, σύμφωνα με τον πιο κοντινό με την εποχή… Πόντιο Ηρακλείδη; Το πράγμα μπερδεύεται περισσότερο απ’ τον Πλίνιο (7.84), ο οποίος βεβαιώνει τον άθλο του Φειδιππίδη, αλλά πιστεύει πως ξεπεράσθηκε απ’ τον Άνυστι της Σπάρτης και τον Φιλωνίδη, αγγελιαφόρο του Μ. Αλεξάνδρου. Οι δυό αυτοί ημεροδρόμοι κάλυψαν την απόσταση Σικυώνος-Ήλιδος (περίπου 240 χλμ) σε μια μέρα! Ίσως δεν θα το μάθουμε ποτέ. Ομως για μένα είναι φυσικό να προτιμώ τον Θέρσιππο, τόσο γιατί η ετυμολογία του περιέχει τον ίππο που μπορεί να καλύψει τον μαραθώνιο πολύ πιο άνετα απο κάθε δρομέα, όσο και γιατί ήταν συμπατριώτης του πιο διάσημου Ολυμπιονίκη στα Ιππικά, που είχε και στάβλο στην Έρχεια, δηλαδή του Αθηναίου στρατηγού Αλκιβιάδη.
2. Φιλιππίδης: Αθήνα-Σπάρτη-Αθήνα σε 48 ώρες! 
Είναι ο πιο αδικημένος ημεροιδρόμος της ιστορίας, όχι μόνο γιατί παραμένει άγνωστος αλλά γιατί συγχέεται με τον Φειδιππίδη—και γιατί φαίνεται πως κανένας απο μας (ή τους δασκάλους μας!) δεν έριξε μια ματιά στον…Ηρόδοτο. Ας δούμε τι λέει ο διάσημος πατέρας της ιστορίας για να δούμε το λόγο γιατί αυτό το όνομα είναι ολόδικό του:
Ιστορίαι, 105-106: ΚΑΙ ΠΡΩΤΑ ΜΕΝ, ΕΟΝΤΕΣ ΕΤΙ ΕΝ ΤΩι ΑΣΤΕΪ, ΟΙ ΣΤΡΑΤΗΓΟΙ ΑΠΟΠΕΜΠΟΥΣΙ ΕΣ ΣΠΟΑΡΤΗΝ ΤΟΝ ΚΗΡΥΚΑ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΝ, ΑΘΗΝΑΙΟΝ ΜΕΝ ΑΝΔΡΑ, ΑΛΛΩΣ ΔΕ ΗΜΕΡΟΔΡΟΜΟΝ ΤΕ ΚΑΙ ΤΟΥΤΟ ΜΕΛΕΤΩΝΤΑ….ΤΟΤΕ ΔΕ ΠΕΜΦΘΕΙΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΩΝ Ο ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ ΟΥΤΟΣ, ΟΤΕ ΠΕΡ ΟΙ ΕΦΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΑΝΑ ΦΑΝΗΝΑΙ, ΔΕΥΤΕΡΑΙΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΑΣΤΕΟΣ ΗΝ ΕΝ ΣΠΑΡΤΗι.
Με λίγα λόγια, μέσα σε 48 ώρες (δευτεραίος) ο καλός Αθηναίος δρομέας κάλυψε κάπου 240 χλμ, ή 1200 στάδια (το στάδιο κατά τον Ισοκράτη ήταν 200 μ.: Παναθ., 24) πριν 2500 χρόνια! Βέβαια πολλοί κακόπιστοι ιστορικοί της Δύσης, που αμφισβητούν τα πάντα για την αθλητική ιστορία μας υποθέτω απο κόμπλεξ, έριξαν το σχετικό δηλητήριο με τη φράση «δεν είμαστε σίγουροι αν ο Φιλιππίδης δεν είχε βοήθεια απο κάποιο πλοίο, ίππο, ή άμαξα σε τμήμα της διαδρομής» (CambridgeAncientHistory, 4: 239), αλλ’ αυτό είναι δικό τους πρόβλημα. Ας δούμε το απίστευτο ρεκόρ του Φιλιππίδη υπο το πρίσμα της φυσιολογίας που έχω την τύχη να διδάσκω, κάνοντας μια απλή επιστημονική ερώτηση: τέτοιο ρεκόρ αντοχής είναι δυνατό για το ανθρώπινο σώμα; Αν ναί, είχε ο Αθηναίος Φιλιππίδης την κατάλληλη προπόνηση για να το πετύχει;
Η απάντηση και στα δυο ερωτήματα είναι θετική. Για το πρώτο, ξέρουμε πως τα τωρινά ρεκόρ «Σπαρτάθλου» κυμαίνονται μεταξύ 240 χλμ. σε 21.53.42 (Γιάννης Κούρος, 1983) και 273,53 χλμ. σε 24 ώρες, όπως δείχνουν τα εξής παραδείγματα παρμένα απ’ το πολύ γνωστό GuinnessBookofRecords καθώς και άλλες πολύ παλαιότερες πηγές:

  • Το 1882, ο George Hazael κάλυψε 600 μίλια σε 6 μέρες (μ.ο. 161 χλμ. τη μέρα!)
  • Σε έξι μέρες, 3-8 Δεκ. 1888, ο GeorgeLittlewoodκάλυψε στο Μάντισον Σκουαίρ Γκάρντεν της Νέας Υόρκης πάνω απο 623 μίλια (μ.ο. 167.25 χλμ. τη μέρα!)
  • Το 1975 οι Αμερικανοί δρομείς BruceMaxwell &TateMiller κάλυψαν 144 μίλια, απ’ την DeathValley (Κοιλάδα του Θανάτου, υψόμετρο -100 μ.) στην κορυφή του Mt. Whitney (υψόμετρο +3,504 μ.) σε 2 μέρες, με θερμοκρασίες 10 ως 135 F!. Η απόσταση είναι περίπου ίδια με κείνη του Φιλιππίδη–υπο χείριστες συνθήκες…
  • Το 1975 ο Νεοζηλανδός SiegfriedBauer κάλυψε 1,350 μίλια σε 18 μέρες 9 ώρες, δηλ. 72,3 μίλια τη μέρα (περ. 116 χλμ) και το 1976, 186 μίλια σε 34 Ω 26 λεπτά!
  • Στις 19-20 Μαρτίου 1977, ο Νεοζηλανδός MaxTelford κάλυψε στη Χαβάη 187 μίλια σε 31 Ω 33 λεπτά, δηλ. πάνω απο 150 χλμ. τη μέρα.
  • Οι V. J. Matthews & DaveDowdle, νικητές του μαραθώνα της Βοστώνης, έχουν ως τώρα το ρεκόρ που αναφέρθηκε πιο πάνω, δηλ. κάπου 274 χλμ. το 24ωρο.
  • Τέλος στα υψίπεδα του Μεξικού οι ντόπιοι ινδιάνοι της φυλής Ταραχουμάρα ως τις μέρες μας παίζουν ‘ραραζιπάρι’, ένα παιχνίδι όπου κλωτσούν μιά μπάλα απο ξύλο (!) τρέχοντας πίσω της για 150-200 μίλια μέσα σε 2 μέρες. Το παιχνίδι είναι συνεχές μέρα-νύχτα, οι δε παίχτες σταματούν μόνο για να πιουν νερό…

Τα λιγοστά αυτά παραδείγματα πείθουν όχι μόνο πως ο Ηρόδοτος έγραψε αλήθειες για το Φιλιππίδη, αλλ’ ακόμα και το ότι ο χαλκέντερος Αθηναίος ημεροδρόμος έκανε και την απόσταση Σπάρτα-Αθήνα τη δεύτερη μέρα. Τούτο γιατί (α) η απάντηση των Σπαρτιατών ήταν αναγκαία γρήγορη και (β) γιατί να έστελναν κάποιον άλλο, λ.χ. Σπαρτιάτη, αφού είχαν τον Φιλιππίδη στη διάθεση τους; Ακόμα, υπάρχει και η μαρτυρία του Λίβιου για τη φανταστική ικανότητα των ελλήνων ημεροδρόμων, με την φράση, “HemerodomoivocantGraeciingensdieunocursuemetientesspatium” (Οι έλληνες ονομάζουν ημεροδρόμους αυτούς που μέσα σε μια μέρα καλύπτουν τρέχοντας τεράστιες αποστάσεις).
Και τώρα έρχεται η σειρά της μεγάλης αδικίας στο πρόσωπο του μεγάλου δρομέα, που έχει βάση τη μεγάλη παρεξήγηση του ονόματος του με κείνο του Φειδιππίδη. Έτσι συχνά συγχέεται με τον οπλιτοδρόμο που εξέπνευσε μετά τη διαδρομή των 42 χλμ., απόσταση που φυσικά ήταν…παιχνιδάκι για τον ‘ορίτζιναλ’ ημεροδρόμο Φιλιππίδη… Φυσικά δεν σταματούμε μόνο σ’ αυτή την παρεξήγηση, γιατί πρέπει να διαλυθεί κάθε μύθος περί τα προσόντα, ή την εκπληκτική ικανότητα των σημερινών μαραθωνοδρόμων, απλά και μόνο με την παράθεση κι αλλων αρχαίων ημεροδρόμων ή/και Ολυμπιονικών δολίχου, που θα δούμε παρακάτω.
Φιλωνίδης, ο ημεροδρόμος του Μεγ. Αλεξάνδρου 
Το άγαλμα του πιο σπουδαίου έλληνα δρομέα όλων των εποχών ήταν στημένο στην Ολυμπία. Κατά τον Παυσανία έτρεξε απ’ τη Σικυώνα στην Ολυμπία σε 9 ώρες, και σα να μη έφτανε αυτό, γύρισε τρέχοντας στη Σικυώνα σε 15 ώρες (Ηλειακά, 6.16.5), απόσταση που είναι λίγο μεγαλύτερη απ’ αυτή Αθήνας-Σπάρτης (Πλίνιος ΗΝ 7.20.84, 2.73.181). Το κατόρθωμα του Φιλωνίδη φαίνεται απίστευτο, ο Πλίνιος όμως βάζει τα πράγματα στη θέση τους βεβαιώνοντας πως ο ημεροδρόμος κάλυπτε την απόσταση saepius (=αρκετά συχνά): Eiusdem Alexandricursor Philonidesex Sicyone Elimmilleetducentasta dianovemdieiconfecithoris, indeque, quamvisde cliviitinere, tertianoctishoraremensusestsaepius). Αναρωτιέμαι αν ο σύγχρονος μεγάλος δρομέας Κούρος είχε σαν έμπνευση τον Αργείο Φιλωνίδη, τον Αθηναίο Φιλιππίδη, ή ακόμα το Σπαρτιάτη Άνυστι στις χιλιάδες χιλιόμετρα που κάλυψε στην ιστορική σταδιοδρομία του…
Δεν είναι έκπληξη που ο Αλέξανδρος διάλεξε τον Φιλωνίδη σαν ημεροδρόμο του, ούτε πως είχε μεταξύ των οπλίτών του και πάμπολλους «βαδιστές». Χάρη στις τεράστιες αποστάσεις που κάλυπταν σε μια μέρα, έδιναν τη δυνατότητα να μετρά και να χαράζει σε χάρτες την κάλυψη αχανών εκτάσεων της Ασίας και Αφρικής σε χρόνο μηδέν. Εκείνο που εκπλήσσει λίγο είναι το γιατί δεν συμπεριέλαβε κανα-δυό σύγχρονους του δρομείς- Ολυμπιονίκες, που έγραψαν ιστορία στην εποχή του, όπως λ.χ. ο Αγεύς απ’ το Άργος κι ο Δρύμος απ’ την Επίδαυρο. Δευτερος απ’ τους τρείς στεφανίτες δολιχοδρόμους του Άργους, ο γιος του Αριστοκλέους Αγεύς έγραψε ιστορία κατά τον Ευσέβιο (205) και τον Ιούλιο Αφρικανό (113α Ολύμπια), που έγραψαν με θαυμασμό πως ο σπουδαίος αυτός δρομέας έτρεξε απ’ την Ολυμπία στο Άργος κι ανήγγειλε τη νίκη στους συμπολίτες του. Κάλυψε μάλιστα τη μεγάλη απόσταση Ολυμπίας-Άργους (περ.104 χλμ) σε μιά μέρα, άρα ήταν ήμεροδρόμος. Ένας άλλος Αγεύς, κι αυτός δολιχοδρόμος, υπάρχει σε πινακίδα με νικητές του 318 πΧΕ στον Ωρωπό (επιγραφή Syll3.314) αλλά και στα Λύκεια περί το 315 πΧΕ (επιγρ. ΙGΑ 81), αλλά δεν είναι σίγουρο αν πρόκειται για τον ίδιο δρομέα με τον Αργείο Ολυμπιονίκη του 328 πΧΕ. Θαρρώ όμως πως πρόκειται για τον ίδιο Αγέα, απλά γιατί η σταδιοδρομία των δρομέων αντοχής, ακόμα και σήμερα, διαρκεί περίπου 8 ως 16 χρόνια (3 ως 5 Ολυμπιάδες), όπως δείχνουν τα παραδείγματα του Πάαβο Νούρμι ή του Εμίλ Ζάτοπεκ, ή ακόμα και του Γιάννη Κούρου. Τέλος υπάρχει στην αθλητική ιστορία μας που έχουμε την κακή συνήθεια ν’ αγνοούμε κι ο δολιχοδρόμος Δρύμος απ’ την αργολική (πάλι!) Επίδαυρο, όπου έτρεξε μετά τη νίκη του στην Ολυμπία, σε μιά μέρα, αναγγέλοντας το κατόρθωμα του (Franke, CorpusInscr. GraecarumPeloponnesietinsularumvicinarum, Berlin , 1902). Είναι γνωστό πως αυτός ο αγώνας κυμαίνονταν απο τόπο σε τόπο κι ήταν απο 7 ως 24 στάδια (περ. 5 χλμ), με πιο επίσημο αυτόν της Ολυμπίας–που κατά τη Σούδα ήταν 24. Το γεγονός ότι ο κάθε αρχαίος ή σύγχρονος δρομεύς μεγάλων αποστάσεων πρέπει να προπονείται έτσι ώστε να «χωρέσει» στα πόδια του τη λεγόμενη χιλιομετρική βάση (mileagebase) που είναι απείρως μεγαλύτερη απο 5, 10 ή 20 χλμ., δίνει αυτόματα απαντήσεις στο αρχικό μας ερώτημα: είχαν οι Φιλιππίδης, Φιλωνίδης, Αγεύς και Δρύμος στα πόδια τους αυτή την χιλιομετρική βάση; Είμαι απόλυτα σίγουρος πως ναί, και θαρρώ πως θα συμφωνήσουν μαζί μου όλοι οι σύγχρονοι γυμναστές/προπονητές—εκτός φυσικά απο κείνους τους λίγους που προτιμούν τα…ενέσιμα αναβολικά απ’ την αρχαία τετράδα του Φιλόστρατου.
Επιμύθιο
Δεν μένει τίποτ’ άλλο να προσθέσω σ’ αυτό το επιμύθιο μετά τη διάλυση του μύθου περί τον Φειδιππίδη, ή την αποκατάσταση της αδικίας για τους ημεροδρόμους/δολιχοδρόμους της υπέροχης ιστορίας μας.
Θεόδωρος Γ. Αντίκας, DVM, PhD